Disleksi

Disleksi Nedir?

Disleksi, öğrenme fırsatının yokluğuna, zeka geriliğine veya beyin hastalığına bağlı olmadan; normal ve yeterli eğitime, normal bir zeka düzeyine ve uygun sosyokültürel çevreye rağmen, okuma becerisinin kazanılmasında ortaya çıkan bir öğrenme güçlüğüdür.

Bu güçlük, merkezi sinir sisteminde algısal düzeyde bir entegrasyon bozukluğunu içerebilir (kelime ayırt etme güçlüğü, kelimeleri cümlede uygun sırada dizme güçlüğü, fonetik-odiovizüel entegrasyon güçlüğü gibi dilsel güçlükler ya da vizüomotor disfonksiyon şeklinde olabilir).

✔ Uygun planlanan bir özel eğitimle bu çocukların okuma ve yazmayı öğrenmesi sağlanabilir.
✔ Ancak bu güçlük tamamen ortadan kalkmaz; dislektik bir çocuk, okumanın otomatikleşmesi sürecinde hiçbir zaman normal bir çocuğu yakalayamaz.

Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından hazırlanan DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders Fourth Edition) adlı Ruhsal Bozuklukların Tanı ve İstatistiksel El Kitabı’na göre, gelişimsel öğrenme güçlüğü üç alt grupta toplanır:

✔ Birinci alt grup: Öğrenme bozukluklarıdır ve okuma bozukluğu, matematik bozukluğu ve yazma bozukluğunu kapsar.
✔ İkinci alt grup: İletişim bozukluklarıdır; gelişimsel ekspresif dil bozukluğu, reseptif ve ekspresif karma dil bozukluğu, fonolojik bozukluk (artikülasyon bozukluğu) ve kekemelik bu grupta yer alır.
✔ Üçüncü alt grup: Motor beceri bozukluklarıdır ve gelişimsel motor koordinasyon bozukluğunu içerir.

Disleksi Türleri Nelerdir?

Okuma yazmayı öğrenmede biri doğrudan, diğeri dolaylı olmak üzere iki yol vardır:

✔ “Doğrudan yol” (görsel yol): Okuma, harf-ses analizine girmeden, kelimenin bütününün tanınması şeklinde öğrenilir.
✔ “Dolaylı yol” (fonolojik yol): Okuma, parçadan bütüne doğru, harf-ses analizi ile öğrenilir; tek tek harfleri (grafemleri) seslere (fonemlere) dönüştürme analiziyle işler.

Buna göre iki disleksi tipi belirlenmiştir:
✔ P-tipi (perseptüel tip / algısal tip): Bu çocuklar doğru ama yavaş okurlar; duraklama veya tekrarlama hataları yapabilirler.
✔ L-tipi (linguistik tip / dilsel tip): Bu çocuklar akıcı ve hızlı okurlar, ancak kelime veya hece atlama ya da kelimeleri karıştırma gibi hatalar yaparlar.

Disleksi Hangi Yaş Aralıklarında Ortaya Çıkar?

✔ Dislektik çocuklarla ilgili en büyük problem, disleksi tanısının konulmasındaki zorluktur.
✔ Diğer öğrenme bozuklukları gibi disleksi de gizli bir bozukluktur; ilk bakışta anlaşılmayabilir.
✔ Bu nedenle çocuk okula başlamadan önce fark edilmesi zordur.
✔ Genellikle çocukluk döneminde, okumaya başlama aşamasında fark edilir.

Disleksiye Sebep Olan Etkenler Nelerdir?

✔ Özel öğrenme güçlüğünün tek bir nedeni yoktur.
✔ Genetik etkenler önemlidir; disleksi birinci dereceden akrabalar arasında daha sık görülür.
✔ Aile öyküsünde %52–%89,7 oranında disleksiye rastlanan geniş çaplı araştırmalar yapılmıştır.
✔ Gelişimin erken döneminde beyin fonksiyonlarını etkileyen genetik, doğumsal veya travmatik faktörler öğrenme güçlüğüne yol açabilir.

Disleksinin Ortaya Çıkışını Tetikleyen Faktörler Nelerdir?

✔ Doğum öncesinde annenin geçirdiği enfeksiyonlar, ilaç kullanımı, yetersiz beslenme; doğum sırasında yaşanan zor doğum, kordon dolanması, plasenta bozuklukları, doğum travmaları gibi durumlar etkili olabilir.
✔ Erken doğum, düşük doğum ağırlığı, uzun süren sarılık, menenjit, ensefalit ve kansızlık gibi durumlar da risk faktörüdür.
✔ Ayrıca kalıtsal özellikler de etkili olabilir; okuma ve öğrenme bozukluklarında %75’in üzerinde kalıtsal geçiş gözlenmektedir.

Disleksinin En Sık Karşılaşılan Özellikleri (Belirtileri) Nelerdir?

✔ Sağ-sol, üst-alt, önce-sonra kavramlarını karıştırabilirler.
✔ Sağlarını-sollarını ayırt etmekte zorlanabilirler.
✔ El, bacak, göz baskınlığı (dominansı) karışıktır veya soldadır.
✔ Benzer harfleri (b/d, p/b gibi) karıştırabilirler.
✔ Benzer sesleri (b/m, f/v gibi) ayıramazlar.
✔ Eşanlamlı veya benzer anlamlı kelimeleri (halı/kilim, teyze/amca gibi) karıştırabilirler.
✔ Kelimelerdeki harfleri atlayabilirler (“para” yerine “pra” gibi).
✔ Harf sırasını değiştirebilirler (“kas” yerine “sak” gibi).
✔ Heceleri atlayabilir veya yerlerini değiştirebilirler.
✔ Okurken satır atlayabilirler.
✔ Yazarken kelimeleri bitişik yazabilirler.
✔ “Ayna yazısı” (tersine yazma) görülebilir; yazı aynaya tutulduğunda doğru görünür.
✔ Noktalama işaretlerinde hata yapabilirler.
✔ Okuduklarını anlamakta, özetlemekte güçlük çekerler.
✔ Dikkatleri kısa sürelidir, kolay dağılırlar.
✔ Sosyal gelişimleri zayıf olabilir.
✔ Görsel-işitsel algı ve motor becerilerde gerilik olabilir.
✔ Kısa süreli hafızaları zayıftır.
✔ Matematikte zihinsel işlem yapabilir ama yazılı çözümlerden kaçınabilirler.
✔ Zaman kavramlarını (dün, bugün, yarın) karıştırabilirler.
✔ Eşyalarını, kitaplarını sık sık kaybedebilirler.

Disleksiye Eşlik Eden Sorunlar Nelerdir?

✔ Matematik öğrenme bozukluğu (diskalkuli) ve yazı yazma bozukluğu (disgrafi) disleksiye eşlik edebilir.
✔ Dikkat eksikliği, hiperaktivite, davranış bozukluğu ve depresyon da sıklıkla görülür.
✔ Sosyal beceriler yaşıtlarına göre zayıftır.

Disleksili Çocukların Gelişim ve Eğitiminde Nasıl Bir Tedavi Yoluna Gidilmelidir?

✔ Öğrenme güçlüğü ilaçla tedavi edilemez.
✔ Eğitim programlarında davranışçı yöntemlerden yararlanılır.
✔ Aile içi uyum sorunlarında terapiler destekleyici rol oynar.
✔ Çocuk normal okuluna devam ederken bireysel veya grup özel eğitim desteği almalıdır.
✔ Psikolojik sürecin doğru analiz edilip düzeltilmesi, eğitsel ilerleme için şarttır.